Dünya Emtia Borsaları

dunya-emtia-borsalariBorsa denildiğinde ilk olarak akılda tahvil, bono, hisse senedi gibi ticarete konu olan menkul kıymetler canlanmaktadır. Ama borsada ticari işlemlerin yapılması piyasada ticari olarak işlem gören buğday, arpa, kakao, mısır gibi tarım ürünlerini ve petrol gibi enerji ürünlerini de kapsamaktadır. Özellikle de ülkelerin ekonomi ve siyasetlerinde meydana gelen çalkantı zamanlarında tarım ürünleri yatırımcılar için bir portföy çeşidi olmuştur. Vadeli ve vadesiz olarak işlem gören emtiaların fiziki olarak alım – satımının yapılmaması da günümüzde borsa yatırımlarının en iyi özelliklerindendir.

Ticari mal anlamına gelen emtiaların alım – satımı, ilk başta doğrudan yüz yüze yapılmaktaydı. Zaman geçtikçe artan ürün çeşitliliği, arz ve talep, tarafların vadeli olarak işlem yapmak istemeleri ve teknoloji fiziki olmayan alım satım işlemleri ile emtia yatırımları borsalara taşınmıştır. Emtia borsası olarak adlandırılan bu borsalarda geniş bir ürün yelpazesi söz konusudur ve ürünler bazı finansal borsaların alt piyasa işlemleri olarak işlem görürken, enerji, altın gibi ürünlerin de kendi uzmanlaşmış borsaları bulunmaktadır.

Spot piyasalarda anlık olarak alınıp satılabilen emtiaların dışında emtialara dayalı kontratlar da, türev ürünler piyasasına farklı bir boyut kazandırmıştır. Bilindiği gibi spot piyasalarda ağırlıklı olarak fiziki alım – satım işlemleri söz konusu iken, türev ürünler piyasasında kontratlara vade parametresi eklenmiştir ve fiziki olmayan alım – satım işlemleri ortaya çıkmıştır. Türev ürünler piyasasında genel olarak riskten korunma, arbitraj ve spekülatif amaçlarla işlem yapılmaktadır.

Emtia ürünlerinin işlem gördüğü borsalara bakıldığında bir ürün üzerinde yoğunlaşmış ürün borsaları ile karşılaşılmaktadır. Ülkemizde pamuk borsası, buğday borsası gibi örnekleri söz konusudur. Aynı zamanda İstanbul Altın Borsası, İstanbul Metal Borsası gibi güzel örnekleri de bulunmaktadır. bazı ürünler ise finansal veya türev borsalarda bu ürünlere özel olarak ayrılmış piyasalarda işlem görmektedir.

Piyasalarda işlem gören emtia çeşitleri;

  • Değerli madenler (altın ve gümüş)
  • Sanayi metalleri (alüminyum, bakır, çelik, platin, vb.)
  • Tarım ürünleri (buğday, mısır, pamuk, kakao, arpa, vb.)
  • Enerji ürünleri (petrol ve ürünleri, doğalgaz, elektrik)
  • Orman ürünleri,
  • Gıda maddeleri,
  • Kimyasal maddeler ve hammaddeler,
  • Ağır metaller,
  • Emisyon ürünler,
  • Hayvansal ürünler.

Borsalarda işlem gören emtiaların geniş bir çeşitliliğe sahip oldukları görülmektedir. Emtia borsalarının kurulma amacı ise kısaca; ABD’de meydana gelen kriz döneminde tarım ürünlerinin fiyatların meydana gelen dalgalanmalardan zarar gören tüketici ve üreticiler ortak bir çalışma sonucunda pazarlar oluşturmuştur. Bu pazarlarda tarım ürünlerinin fiyatlarındaki dalgalanmaların önüne geçilerek tüketici ve üreticilerin zarar görmesi engellenmiştir. Bu işten iyi kazançların elde edildiğini gören bazı tüccarlar bu işi ticaret dökmüşlerdir ve bu şekilde de emtia borsalarının ilk işlemleri gerçekleşmeye başlamıştır. Borsaların ekonomiye katkılarından olan piyasada tek fiyat oluşturma özelliğinden yararlanılarak rekabet şartları iyileştirilmiş ve güvenli bir şekilde fiyat oluşumu sağlanarak dalgalanmaların önüne geçilmiştir.

Son yıllarda da emtia ürünlerinin fiyatları ülkelerde yaşanan ekonomik ve siyasi krizlerden dolayı aşırı bir dalgalanma göstermiştir ve Uluslararası Para Fonu (IMF) tarafından temel emtia endeksleri oluşturulmuştur. Temel emtia endeksleri, dünyadaki emtiaların fiyat hareketleri hakkında genel olarak bilgi vermektedir. Bu endeksler rapor niteliğinde incelenmektedir ve borsalarda işlem gören ürünleri içermektedir.

Türkiye’de Emtia Borsaları

Türkiye’de emtia alım – satım işlemleri organize olmuş piyasalara ek olarak ticaret borsalarında da işlem görmektedir. Ticaret borsaları Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği’ne bağlı olarak çalışmaktadır. “Odalar ve Borsalar Kanunu” çerçevesinde kurulmuş kamu tüzel kişiliğine sahip kurumlardır. Ülkemizdeki ticaret borsalarının faaliyet alanları bulundukları il ile sınırlıdır.

Ülkemizde işlem gören ilgili ürünlerin üreticileri ve alım – satım işlemlerini yapan gerçek veya tüzel kişiliklerin borsalara kayıtlı olmaları gerekmektedir. Ülkemizdeki borsalarda işlem gören emtia ürünleri;

  • Hububat, bakliyat, yağlı tohumlar,
  • Hayvan yemi (küspe),
  • Bitkisel ve hayvansal gıda maddeleri,
  • Kuru meyveler,
  • Orman ürünleri,
  • Tekstil ürünleri ve hammaddeleri,
  • Canlı hayvan

Ticaret borsalarında yalnızca spot işlemler yapılmaktadır. TOBB’a bağlı olarak 133 ticaret borsasının bulunduğu bilinmektedir. Ülkemizde vadeli işlemler için ise Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası (VOB) bulunmaktadır. VOB’da buğday ve pamuk sözleşmeleri işlem görmektedir. VOB, 2005 yılı Şubat ayında faaliyet göstermeye başlamıştır. VOB’da buğday ve pamuk sözleşmelerine ek olarak altında dayalı emtia sözleşmeleri de işlem görmektedir.

Ülkemizde organize olmuş emtia borsalarının ilk ise İstanbul Altın Borsası’dır. 26 Temmuz 1995 tarihinde faaliyetlerini tam olarak başlatması ile birlikte ülkemizde altın işlemleri belirli bir standarda bağlanmıştır ve uluslararası piyasalar ile birlikte uyum sağlanmıştır. İstanbul Altın Borsası’nda altın, gümüş, platin gibi emtialar ile spot işlemlerin yapıldığı Kıymetli Madenler Piyasası bulunmaktadır. Aynı zamanda ödünç ve sertifika işlemlerinin yapıldığı Kıymetli Madenler Ödünç Piyasası bulunmaktadır. İstanbul Altın Borsası’nın işlem hacmine bakıldığı zaman işlemler genellikle altın üzerinden yapılmaktadır ve platin işlemlerinin çok kısıtlı kaldığı görülmektedir. Altın işlemleri genellikle Amerikan doları üzerinden ons işlemleri şeklinde yapılmaktadır.

Dünyada Emtia Borsaları

Dünyadaki emtia borsalarını şu şekilde sıralamak mümkündür:

Avrupa

  • Londra Metal Borsası (LME)
  • NYSE Euronext Liffe
  • Eurex
  • Powernext
  • Avrupa Enerji Türevleri Borsası

Amerika

  • CME Grubu
  • Intercontinental Exchange
  • BM&F Bovespa

Asya

  • Rusya İşlem Sistemi Menkul Kıymetler Borsası
  • Hindistan Çoklu Emtia Borsası
  • Tokyo Emtia Borsası
  • Şanghay Vadeli İşlemler Borsası
  • Zhengzhou Emtia Borsası

Afrika

  • Johannesburg Menkul Kıymetler Borsası

Bu borsalar arasından en bilindik olanlara değinmek gerekirse;

Londra Metal Borsası (LME)

1877 yılında faaliyet göstermeye başlamıştır ve 2000 yılından itibaren de LME Holding iştiraki olmuştur. Borsa özel bir şirkettir ve ortakları borsa üyesi aracı kurumlar, mutabakat kurumları ve ticari üyeler bulunmaktadır. metal ve plastik sektöründe faaliyet gösteren sanayi ve finans şirketleri ticari üyeleri oluşturmaktadır. Ticari üyeler borsada işlem yapmak istediklerin bir aracı kurum ile mutlaka anlaşma yapmalıdır. Aynı zamanda borsaya üye olmak isteyen aracı kurumlarında mevcut üyelerden hisse satın almaları gerekmektedir. Londra Metal Borsası’nın 130 kadar borsa üyesi vardır.

Londra Metal Borsası’nda vadeli işlemler ve opsiyon sözleşmesi kontratlarının fiyatları Amerikan doları cinsinden belirlenmektedir. İngiliz sterlini, Japon yeni ve Euro gibi para birimleri üzerinden de fiyatlar açıklanmaktadır.

İşlem gören kontratlar lot cinsinden;

  • Alüminyum, bakır, çinko kontratlarında 1 lot 25 ton,
  • Nikel kontratlarında 1 lot 6 ton,
  • Kalay kontratlarında 1 lot 5 ton,
  • Alüminyum alaşım kontratlarında 1 lot 20 ton,
  • Polipropilen ve doğrusal düşük yoğunluklu polietilen kontratlarında 1 lot 24.75 ton,
  • Kütük çelik kontratlarında 1 lot 65 tondur.

Londra Metal Borsası’nın işlem hacimlerine bakıldığında ise; demir dışı metaller grubundan en çok alüminyum işlemleri yapılmaktadır. Daha sonra ise bakır ve çinko sözleşmeleri gelmektedir. En son ise nikel, kurşun ve kalay gelir. Polipropilen ve düşük yoğunluklu polietilen işlemleri ise son yıllarda Kuzey Amerika teslimatlı sözleşmelerde gerçekleşmektedir.

CME Grubu

1848 yılında kurulan ilk türev araçlar borsası olma özelliği taşıyan Chicago Board of Trade (CBOT), diğer bir ABD’li vadeli işlem sözleşmesi ve opsiyon borsası olan Chicago Merchantile Exchange (CME) tarafından satın alınmıştır. Bu borsalar 2007 yılının ikinci yarısında CME Grubu olarak birleşmiştir. Grup 2008 yılında enerji ve değerli metaller alanında opsiyon ve vadeli işlem sözleşmelerinin işlem gördüğü New York Merchantile Exchange – NYMEX’i de satın almıştır.

CME Grubu’nun geniş bir ürün yelpazesi bulunmaktadır ve emtialara ek olarak finansal ürünlerde işlem görmektedir.

  • Hisse senedi endekslerine dayalı ürünler,
  • Döviz paritesine dayalı ürünler,
  • Faiz oranına dayalı ürünler,
  • Ekonomik durum ürünleri,
  • Gayrimenkul endekslerine dayalı ürünler,
  • Tarım ve hayvansal ürünler,
  • Metal ürünleri,
  • Enerji ürünleri,
  • Hava durumu ürünleri,

CME Grubu ürünleri arasında en ilginç ürün grubu hava durumu ürünleridir. Hava durumu ürünlerinde 4 farklı grupta vadeli işlem ve opsiyon sözleşmesi bulunmaktadır.

  • İlk ürün grubu, hava sıcaklığında başta ABD olmak üzere toplamda 42 şehrin sıcaklıklarına dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri bulunur.
  • Bir diğer grupta kasırgalar vardır. CMD Kasırga Endeksi vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri işlem görmektedir.
  • Üçüncü grupta, CME Don Olayları (Frost) Endeksi vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri işlem görür.
  • Son grup ise kar yağışı miktarı raporlamasına göre vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinden oluşur.

Şanghay Vadeli İşlemler Borsası

Çin hükümeti ülkede bulunan 50 kadar emtia borsasının sayısını 1994 yılında 14’e kadar düşürmüş, 1998 yılında ise yalnızca 3 emtia borsası kalmıştır. Kalan 3 borsa belirli ürün gruplarına karşı yoğunlaşmıştır.

Çin’de mevcut durumda faaliyet gösteren 3 borsa;

  • Şanghay Vadeli İşlem Borsası,
  • Zhengzhou Emtia Borsası,
  • Dalian Emtia Borsası’dır.

Şanghay Vadeli İşlem Borsası’nda iki tip borsa üyeliği söz konusudur. Birincisi yalnızca aracılık yapan aracı kurumlar, ikincisi ise kendi hesaplarına işlem yapan ticari kurumlardır. Yasalara göre borsada yabancı kurumlar yerel borsalara üye olamaz ama üyelerin müşterisi olarak işlem yapabilirler.

Şanghay Vadeli İşlem Borsası’nda 4 farklı ürün grubu vadeli işlem görmektedir:

  • Metal ürünler,
  • Ormancılık ürünleri,
  • Petrol ürünleri
  • Değerli metaller.
Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedIn

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir