Opsiyon Piyasası Nedir? Opsiyon Borsası İşlemleri Nelerdir?

opsiyon-piyasasi-nedir-opsiyon-borsasi-islemler-nelerdirSahibine belirli bir kıymeti, belirli bir tarihte veya belirli bir süre içerisinde, önceden belirlenen bir fiyattan satma veya satın alma hakkı veren sözleşmelere opsiyon sözleşmeleri denilmektedir. Opsiyon hakkını konu olan enstrüman, menkul kıymet olabileceği gibi, altın, gümüş gibi emtialardan veya döviz gibi mali piyasa araçlarından herhangi biri de olabilmektedir.

Opsiyon hakkı, hak sahibine ileriki bir tarihte karar verme imkanı sağlamaktadır. Şartlar uygun ise hak kullanılır, değilse kullanılmaz. Opsiyon hakkı, alma hakkı ise; hakkın konusunu oluşturan varlık kullanılır. Ama satma hakkı ise kullanılmaz. Malın değeri düştüğü zaman opsiyon satma hakkı ise kullanılır, alma hakkı ise kullanılmaz. Opsiyon kullanılmadığı durumda ise yatırımcının opsiyon bedeli kadar kaybı olacaktır. Opsiyon bedeli ise asıl mal bedeli yanında çok daha küçük kalmaktadır. Spot piyasada malın kendisi alındığı zaman fiyat düşmesi durumunda uğranılacak zarar genellikle çok daha büyük olacaktır.

Opsiyon işlemleri de vadeli işlemlerde olduğu gibi öncelikli olarak riskten korunma (hedging) amacıyla yapılmaktadır. Vadeli işlem piyasalarında riskten korunmak isteyen alıcı ve satıcılar, spot piyasada alım yaparken, vadeli piyasada satım; spot piyasada satış yaparken, vadeli işlem piyasasında alım gerçekleştirir. Aynı zamanda vadeli işlem mekanizması, fiyat hareketlerinden meydana gelecek spekülatif zararları da ortadan kaldırdığı gibi fiyat hareketlerinden elde edilecek karları da ortadan kaldırmaktadır.

Opsiyon işlemlerinin mekanizması ise daha farklıdır. Opsiyon işlemlerinde riskten korunmanın karmaşık ama daha gelişmiş ve düşük maliyetli bir yolu bulunmaktadır. Opsiyon sözleşmeleri aracılığıyla riskten korunmayı tercih edenler, ileriki tarihte fiyat değişmelerinden doğan karlarını peşin olarak yok saymış olmazlar ve bir seçme hakkında sahip olurlar.

Vadeli piyasada spot işlemin tersi yapılmakla dönüşsüz bir adım atılmıştır. Spot piyasada alım yapan bir yatırımcı, riskini dengelemek için vadeli işlem piyasasında aynı anda aynı fiyatla satış yapmışsa, fiyatlar düştüğü zaman zarardan kurtulur. Ama fiyatlar yükseldiği zaman da kardan yoksun kalır. Eğer dengeleme işlemini opsiyon piyasasında yapmışsa, fiyatlar yükseldiği zaman opsiyon hakkını kullanmaktan vazgeçebilir. Yalnızca opsiyon bedeli karar zararla, daha büyük bir kazancı kurtarabilir. Vadeli işlemlerle ilgili bilgilere daha önce değinmiştik.

Açıklamalar dahilinde, hedging yani riskten korunmak isteyen kişiler için opsiyon işlem piyasası, zarardan kurtulurken elde edilecek olan karı da gözden çıkartmama gibi bir avantaj sunmaktadır. buna karşılık, opsiyon işlemlerinde de vadeli işlemlerde olduğu gibi her işlemin bir ayağında riskten korunmacı, diğer ayağında ise spekülasyon amacı vardır. Opsiyon piyasasındaki opsiyon hakkını çok defa rüçhan hakkı anlamında kullanılan opsiyon hakkı ile karıştırmamaya dikkat etmek gerekir.

Ülkemizde opsiyon işlemleri Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası’nda (VOB) yapılmaktadır. Buna rağmen ülkemizde vadeli ve seçmeli işlemler tam olarak popülerliklerini kazanmış durumda değillerdir. Ülkemizde vadeli işlem ve seçmeli işlem borsaları “Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsalarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Genel Yönetmelik” ve “İzmir Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası Yönetmeliği” ile düzenlenmiştir. İzmir Ticaret Borsası nezdinde kuruluş hazırlıkları tamamlanan ve 11 kurumsal kurucu ortaklı bir anonim şirket statüsünde kurulan İzmir Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası, mevzuattaki yetki belirsizliği nedeniyle geç faaliyete geçebilmiştir.

Opsiyon piyasasında iki tür opsiyon vardır:

  • Alım opsiyonu (Call Option)
  • Satım opsiyonu (Put Option)

Alım opsiyonu belirli bir tarihte belirli bir malı alıp almama, satım opsiyonu da, belirli bir tarihte belirli bir malı satıp satmama hakkını vermektedir. Burada söz konusu olan hak bir mecburiyet içermez ve herhangi bir alım – satım taahhüdü yoktur. Alım opsiyonu satın almış olan yatırımcılar malın fiyatının yükseleceğini; satım opsiyonu alan yatırımcılar da malın fiyatının düşeceğini tahmin eden yatırımcılardır. Buna rağmen, alım opsiyonu satan yatırımcılar malın fiyatının düşeceğini; satım opsiyonu satan yatırımcılar da malın fiyatının yükseleceğini ettikleri zaman satış gerçekleştirirler. Yatırımcıların tahminleri gerçekleştiği zaman opsiyonun verdiği hakkı kullanırlar, gerçekleşmezse kullanmazlar. Kullanmadıkları zaman da çok küçük olan opsiyon bedeli kadar zarara uğrarlar.

Her satıcının karşısında bir alıcının olduğu bilinmektedir. Alım opsiyonu satmak, sahip olunan malın yatırımcıdan satın alma hakkını başkasına tanıması anlamına gelmektedir. Satım opsiyonu satmak da, belirli bir malın yatırımcıya satabilme hakkını başkasına tanıması anlamına gelir.

Opsiyon Piyasası Uygulamaları

Opsiyon piyasasında süre bakımından iki değişik uygulama söz konusudur. Avrupa opsiyon piyasalarında opsiyon hakkı yalnız vade sonunda kullanılabilir. Amerikan opsiyon piyasalarında ise opsiyon hakkı vade içinde istenildiği zaman kullanılabilir. bu şekilde Amerikan opsiyon piyasaların opsiyon sahibine bir avantaj daha sağlanmış olur. Söz konusu malın vade içerisinde bir süre yatırımcının tahminine uygun olarak yükselmiş olabilir. Ama bir yerde yükselmesi durarak düşme eğilimine girebilir. Yatırımcı bu noktada opsiyonunu hemen kullanarak karını realize edebilir.

Amerikan opsiyonları, yatırımcıya vade içinde zaman zaman durum karşılaştırması yapmak şartıyla opsiyonunu hemen kullanma veya biraz daha bekleme konusunda karar verebilme avantajı sağlamaktadır.

Opsiyon Düzenleyicileri

Her opsiyonda bir satın alan, bir de düzenleyen taraf bulunmaktadır. Bir opsiyon, kendisini satın alana belirli bir malın belirli bir fiyattan alım hakkını verir. Opsiyonun sahibine bu hakkı veren o opsiyonun düzenleyicisidir. Her alım opsiyonunun sahibinin karşından bir alım opsiyonu düzenleyen bulunması gerekir. Bunun nedeni, birisinin alım opsiyonuna sahip olması için başka birisinin de opsiyon konusu malı satmaya hazır olması gerekir.

Opsiyon düzenleyici, malın fiyatının yükselmeyeceği, yükselse de aldığı opsiyon bedelini yok edecek kadar yükselmeyeceği tahminiyle hareket etmektedir. alım veya satım opsiyonları opsiyon vadesi içinde veya sonunda işleme konulmadığı takdirde vazgeçilmiş sayılır ve geçersiz duruma düşer. Düzenleyicinin yükümlüğünü de ortadan kalkmış olur.

Opsiyon Sözleşmeleri Nelerdir?

Alım veya satım opsiyonu, sözleşme satın alma şeklinde alınıp satılmaktadır. Bir opsiyon sözleşmesinde 3 önemli konu bulunmaktadır:

  • Opsiyon konusu kıymet: Opsiyona konu olan malın adı, özellikleri, vs.
  • Opsiyonun işlem fiyatı: İleride teslim kaydıyla alım veya satımı söz konusu olan malın bugünden kararlaştırılan fiyatı.
  • Opsiyonun vadesi: Opsiyon hakkının Avrupa sisteminde kullanılabileceği tarih; Amerikan sisteminde ise vade içinde kullanılabileceği süreyi ifade eder.

Opsiyon borsalarında sözleşmeler standardize edilmiştir. Dünyanın en büyük opsiyon borsası olan Chicago Board Options Exchange 1973 yılında kurulmuştur ve standart olmayan sözleşmeler borsa dışı piyasaya dahil edilmiştir. İşlem hacminin çok büyük bölümü borsada yapılmakla birlikte, sözleşmeleri istedikleri gibi düzenlemek isteyenler de borsa dışı piyasada kendisine yer bulmuştur.

Standart opsiyon sözleşmelerinin ortaya çıkması takas işlemlerinin bir gereğidir. Her biri ayrı özellikte olan sözleşmelerin takasta karşılaştırılması mümkün değildir. Chicago Opsiyon Borsası’nda takas işlemleri, Opsiyon Takas Kurumu (Options Clearing Corporation – OCC) tarafından yapılmaktadır. Vadeli işlemlerde olduğu gibi alıcı ve satıcılar takas kurumu ile muhataptırlar. Bir opsiyon hamili alım hakkını kullanmak isterse sözleşmede yazılı fiyattan mal bedelini takas kurumuna yatırır. Satım hakkını kullanmak isterse de, malları teslim eder.

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedIn

One thought on “Opsiyon Piyasası Nedir? Opsiyon Borsası İşlemleri Nelerdir?

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir